Nakon posljednjih izmjena u krivičnom zakonu Srbije, Crna Gora je, pored Bjelorusije, jedina država u Evropi u kojoj postoji smrtna kazna. Šampioni egzekucionizma su Kina, SAD i "Demokratska" Republika Kongo. U Kini se ova sankcija izriče za posjedovanje 450 grama heroina, krađu nekoliko krava, primanje mita od 1000 dolara, čak i za ubistvo pande. Porodici ubijenog ispostavlja se račun od jednog juana, za metak ispaljen u potiljak osuđenog. Kazna od 40 godina zatvora, koju je, u sklopu izmjena i dopuna krivičnog zakona najavilo crnogorsko ministarstvo pravde u svijetu je vrlo rijetka i u Evropi postoji samo u Hrvatskoj.

Nakon što je, 11. oktobra prošle godine, izrečena smrtna kazna Slavku Deviću i njegovom ujaku Radu Arsoviću zbog ubistva iz koristoljublja slovenačkog državljanina Aljoše Polonšeka, crnogorske institucije uključujući i Skupštinu RCG, zapljusnute su apelima međunarodnih organizacija, udruženja i pojedinaca.
Najvažnije je bilo upozorenje koje je stiglo od Savjeta Evrope, da su sve buduće članice ovog tijela, (koje inače okuplja 43 od 46 zemalja), dužne da prihvate Šesti protokol Evropske konvencije koji zabranjuje propisivanje i izricanje smrtne kazne, osim u vrijeme rata.

Ipak, najvatreniji abolicionistički radikalizam došao je od pojedinaca iz Slovenije, zemlje čiji je državljanin žrtva ovog ubistva, što samo na izgled može da djeluje kao neukusno istrajavanje na modernim pravnim trendovima.

- Ubistvo iz meraka

U mnogim zemljama, pojedini slučajevi na smrt osuđenih za koje je kasnije utvrđeno da su bili nevini, bitno su uticali na ukidanje ove kazne. Jedan od najpoznatijih jeste slučaj Tymothy Evansa, koji je 1954. godine obješen u Londonu zbog ubistva svoje supruge i djeteta koje je, kako se kasnije pokazalo počinio njegov stanodavac.

U bivšoj SFRJ, najbolje dokumentovano sudsko ubistvo, tzv. Dahauski proces, odigrao se u Ljubljani u aprilu 1958. godine, kao proces špijunskoj grupi "Diehl - Oswald". Optuženi su velikom većinom bili predratni članovi KPJ, neki su bili španski borci, a mnogi su tokom II svjets-kog rata bili internirani u logor Dahau. Na osnovu potpuno lažnih optužbi, od 15 okrivljenih, na smrt je osuđeno njih 11.
Naknadno je pomilovana Hildergard Hahn, austrijska državljanka, kojoj je tada bilo 25 godina i koja je bila trudna. Ostala desetorica strijeljana su 18. maja 1958. godine. Svi su rehabilitovani 1976. Ljubljanski krminiološki institut je, na osnovu uvida u spis predmeta, izradio veoma temeljnu studiju ovog procesa, koja se pojavila 1989.

Ovo su, inače, bile poslednje smrtne kazne izvršene u Sloveniji, iako su kasnije još dva kapitalna procesa izazvala atmosferu linča u slovenačkoj javnosti: suđenja Ramu Dizdareviću 1963. i Metodu Trobecu 1980. godine. Sezonski radnik iz Bosne, Dizdarević je bez naročitog povoda, gotovo iz "čistog meraka" ubio visokog oficira JNA, Slovenca. U štampi je podgrijavana atmosfera potvrđivanja već izrečene najstrožije kazne, ali je u odbranu Dizdarevića ustala grupa slovenačkih intelektualaca okuplje-nih oko (kasnije zabranjenog) časopisa "Perspektive".
Oni su se usprotivili, prije svega, otvorenom nacionalizmu na kojem je počivala kampanja protiv Dizdarevića, ali su iznosili i načelnu argumentaciju protiv smrtne kazne. Pisanje "Perspektiva" svakako je doprinijelo razumnom i pravednijem ishodu - Dizdareviću je smrtna kazna zamijenjena 20-godišnjom robijom.

Metod Trobec je osuđen zato što je ubio i u hlebnoj peći spalio pet žena. U pravničkoj javnosti, kao i kod vještaka psihijatrijske struke, odmah se javila sumnja u Trobecovu uračunljivost, ne samo zbog bizarne prirode njegovog zločina, nego i zato što je Trobec u više mahova bio na psihijatrijskom liječenju, koje je uključivalo i terapiju elektrošokovima. Protiv izrečene smrtne kazne, najžešće je ustala studenska (inače ultraljevičarska) štampa, posebno list "Tribuna", jednim radikalno marksističkim uvodnikom. I ova kampanja je imala uspjeha, pa je Vrhovni sud poništio spornu odluku, što je Trobeca odvelo u zatvor umjesto pred streljački vod.

Upravo u to vrijeme (1981.) iz Slovenije je potekla i prva inicijativa (sa potpisima 1000 građana) za ukidanje smrtne kazne, koja je dostavljena Saveznoj skupštini, sa predvidljivim ishodom.

Krajem 80-tih, abolicionistički proces u Sloveniji je počeo da se zakuhtava, a njegov glavni nosilac je bio dr Ljubo Bavcon. Abolicionistima je na ruku išla okolnost da decenijama (osim slučaja Trobec) u Sloveniji nije bilo bestijalnih zločina i višestrukih ubistava, što je na kraju rezultiralo brisanjem smrtne kazne iz KZ Slovenije (1991.), bez obzira što je tadašnje raspoloženje javnog mnjenja (60:40) bilo retenc-ionističko.

- Račun za metak

Posljednja smrtna kazna u SRJ izvršena je 14. februara 1992. godine. Ubica šestogodišnje djevojčice Johan Drozdek, završio je pred streljačkim policijskom vodom u Somborskom okružnom zatvoru, zbog zločina počinjenog 10 godina ranije. Poslednje smaknuće u Crnoj Gori se odigralo 1982. na brdu Trojica iznad Kotora, nad učiniocem sličn-og krivičnog djela.

Nakon posljednjih izmjena u krivičnom zakonu Srbije, Crna Gora je, pored Bjelorusije, jedina država u Evropi sa smrtnom kaznom. Za poslednjih 10 godina smrtna kazna je potpuno ukinuta u 30 zemalja. U današnjem svijetu abolicionističke države su u većini i smrtnu kaznu propisuje 87 država, dok je od 108 država tu kaznu ukinulo u potpunosti (75) ili samo u vrijeme mira (13), ili se u njima smrtna kazna može izreći, ali ne izvršiti (20). Od razvijenih zemalja, ovu sankciju primjenjuju samo Japan i 38 saveznih američkih država.

Podaci kažu da je poslednjih 25 godina u SAD izvršeno 716 pogubljenja; 551 kazna je izvršena inekcijom, 149 na električnoj stolici, 11 u gasnoj komori, troje ljudi je obješeno, a dvoje strijeljano (vojska i mornarica SAD još uvijek primjenjuje strijeljanje i vješanje). Pravosuđe ove zemlje je zvanič-no priznalo 68 slučajeva ubijenih u sudskoj zabludi. U šest zemalja se ova kazna može izreći licima koja su u trenutku izvršenja zločina imala manje od 18 godina, a jedna od njih su i SAD (uz Iran, Nigeriju, Pakistan, Saudijsku Arabiju i Jemen). Šampioni egzekucionizma su Kina (tokom poslednje decenije 27.599 izre-čenih i 18.194 izvršene smrtne kazne), SAD i "Demokratska" Republika Kongo.
U Kini se ova sankcija izriče za posjedovanje 450 grama heroina, krađu nekoliko krava, primanje mita od 1000 dolara, čak i za ubistvo pande. Porodici ubijenog ispostavlja se račun od jednog juana, za metak ispaljen u potiljak osuđenog. Statistike pokazuju da je, bez obzira na ovako represivnu kaznenu politiku, kriminal u Kini porastao za 50 odsto.

- Domaći pravni specijalitet

U jugoslovenskom pravnom sistemu godinama je oko mogućnosti izricanja smrtne kazne postojala protivrječnost između Saveznog i republičkih ustava. Na osnovu Ustava SRJ (1994.) ukinuta je smrtna kazna za krivična djela predviđena Saveznim zakonom, tako da se ona nije mogla izreći za genocid, ratne zločine ili terorizam, ali jeste za kvalifikovana ubistva predviđena republičkim zakonima.

Savezni KZ je do tada propisivao smrtnu kaznu (istina, uvijek kao alternativu) u 45 (od ukupno 141) članova. Ako se međutim, prebroje stavovi u pojedinim članovima za koje je bila propisana ova kazna (jer su često u pitanju posebni oblici krivičnog djela, redaktorskom odlukom spojeni u jedan član) rezultat je - 61 smrću kažnjivi prestup što je ovaj zakon, u njegovo vrijeme, svrstavalo u jedan od najrepresivnijih u Evropi. Savezni i republički KZ i dan danas pokazuju jasne tragove sovjetskog uticaja. Tu spada, prije svega, tzv. materijalno određenje pojma krivičnog djela, zasnovano na stepenu društvene opasnosti, što je preuzeto iz sovjetkog prava.

Dalje, tu je specifična uloga javnog tužioca, koji, između ostalog, na jedan način kontroliše i zakonitost rada suda (zahtjev za zaštitu zakonitosti). Sovjetski uticaj je vidljiv i u institutu sudije-porotnika, a jasno se može pratiti kroz odredbe vezane za krivična djela protiv privrede i protiv zloupotrebe službene dužnosti. Najzad, određenje smrtne kazne kao izuzetne mjere ("samo za najteže oblike teških krivičnih djela") takođe se naslanja na sovjetsku teoriju i praksu.
Dosadašnje postojanje smrtne kazne u Republičkom ustavu Srbije i Crne Gore, nasuprot njenom brisanju iz Saveznog ustava, stvorilo je još jedan tipično domaći pravni specijalit. Postojanje smrtne kazne u zakonu je naime načelno pitanje, koje se tiče prava na život. Međutim, poslanici Srbije i Crne Gore su u Saveznoj skupštini 1994. glasali protiv smrtne kazne, odnosno za demonopolizaciju države u odnosu na život građana, dok su u republičkim parlamentima u kojima reprezentuju isto izborno tijelo, glasali za njeno očuvanje.
Srbija ima izuzetno dugu i kvalitetnu abolicionističku tradiciju koja potiče još sa kraja XIX vijeka: pop Marinko Ivović, koji je kasnije strijeljan zbog učešća u Timočkoj buni, predložio je 1881. godine Narodnoj skupštini Srbije ukidanje smrtne kazne. Stotinu godina kasnije, desetak beogradskih intelektualaca je pokušalo da registruje Udruženje za ukidanje smrtne kazne, ali je zahtjev ove grupe građana odbijen od strane Vrhovnog suda SR Srbije kao neustavan, jer je smrtna kazna protumačena kao ustavna kategorija (!?).
Konačno, 1985. u Beogradu je izašla je izvanredna knjiga "Smrt u prisustvu vlasti", autora dr Ivana Jankovića, inače Biblija svih abolicionističkih ideja koji će se na prostoru bivše SFRJ razbuktati nekoliko godina kasnije.

- Negacija života

Nasuprot Srbiji, abolicionalizam u Crnoj Gori, osim istupanja nekolicine profesora Pravnog fakulteta i advokata, nema gotovo nikakvu tradiciju. Aktuelne političke stranke u svojim programima gotovo da i nemaju stav po ovom pitanju. Ali ipak, bez obzira što je u Crnoj Gori život čovječiji začuđujuće malo vrednovan, ova Republika se može pohvaliti najmanjim brojem izvršenih smrtnih kazni poslije Slovenije.

Pitanje smrtne kazne, odnosno njenog zadržavanja ili ukidanja, izuzetno je složeno i može se posmatrati na nekoliko načina: kada bi se narod pitao, ova kazna bi i u najdemokratskijim zemljama bila vraćena na pravnu scenu, dok bi u Crnoj Gori bila izricana i za uobičajene prestupe. Među sudijama u Crnoj Gori takođe preovladava egzekucionistička svijest, obzirom da mnogi, još u pelenama osnovnih sudova patološki maštaju o ovakvoj situaciji, koju sagledavaju kao plafon svoje pravničke karijere.

Pored fundamentarnog hrišćanskog stava o nedodirljivosti ljudskog života, prisutno je i medicinsko stanovište da ova kazna, osim što predstavlja negaciju života uzrukuje i nepotrebne patnje, čemu se može oponirati pitanjem: šta je humanije: živjeti u patnji (u našem slučaju 40 godina) ili umrijeti bez patnje.

Po pravnicima, glavno razilaženje je u prevenciji smrtne kazne. Ne poričući da ona sadrži generalnu, mnogi joj, naročito advokati odriču specijalnu prevenciju. Na to se nadovezuju i pitanja primjene principa srazmjernosti krivice i kazne u kome postoji gradacija odgovornosti, u okviru koje se kazne mogu gradirati u beskonačnost, ali ne i kada imate smrtnu kaznu, gdje se ubijanjem zločinca ukida mogućnost njegovog preobražaja, pokajanja i resocijalizacije. Mogućnost sudske greške, kojih je ipak bilo isuviše mnogo, definitivno diskredituju opstanak ove kazne u civi-lizovanom svijetu.

Kazna od 40 godina zatvora, koju je najavilo Ministarstvo pravde u sklopu izmjena i dopuna KZ RCG u svijetu je vrlo rijetka i u Evropi postoji samo u Hrvatskoj. Maksimalne kazne kreću se između 25 i 30 godina, a doživotni zatvor je dosta čest.

Poseban problem ostaje i pitanje izrečenih, a neizvršenih smrtrnih kazni u Crnoj Gori. Riječ je o nekoliko slučajeva koji čekaju potvrdu Vrhovnog suda RCG, odnosno milost Predsjednika Republike. Poznati princip, da se na učinioca primjenjuje blaži zakon ne važi za pravosnažne slučajeve, pa bi u pomenutim izmjenama morala da se nađe i odredba kojom se sve neizvršene smrtne kazne zamjenjuju zatvorom od 40 godina.

Vladimir Bošković

Kako se izvršava smrtna kazna

U Crnoj Gori postoji uputstvo za izvršenje smrtne kazne koje propisuje da krivičnu sankciju izvršava vod policajaca od kojih polovina ima puške sa bojevom municijom, a polovina sa manevarskom. Upućeni tvrde da je takva proceduta predviđena iz pragmatičnih razloga jer ni policajci ne žele da budu ubice, a oni su, kad izvrše krivičnu sankciju, upravo to. Svi oni, bilo da pucaju sa pravom ili manevarskom municijom, ponesu kući osjećaj ubice. Tim uputstvom je, na indirektan način, predviđena institucija dželata. Ukoliko se desi da kompletan vod koji puca promaši metu, komandir voda je dužan da hicem usmrti osuđenika.

RFM: Eva Koprolin, šef kancelarije Savjeta Evrope u Podgorici

Obavezna promjena

"Ukidanje kapitalne kazne je uslov za ulazak u Savjet Evrope još od 1994. godine. To je, takođe, od 1998., uslov za ulazak u Evropsku Uniju. Savjet Evrope je voljan da dozvoli zemljama kandidatima jedan vremenski period u toku kojeg bi one promijenile zakon, ali od momenta kad zemlja postane članica Savjeta Evrope, obavezna je da stavi moratorijum na izvršenje smrtne kazne.

Naime, zemlja kandidat dobija godinu dana da ratifikuje protokol broj 6 Evropske konvencije o ljudskim pravima. Pretpostavljam da će tako biti i u slučaju Crne Gore. Nadam se da će Crna Gora, u procesu promjene kriminalnog zakona, ukinuti smrtnu kaznu prije nego što postane članica Savjeta Evrope, jer posljednje pogubljenje je bilo 1980. godine, tako da zapravo i nema smrtne kazne. Jedini problem je izbaciti je iz kriminalnog zakona."

RFM: Nikola Martinović, član crnogorskog komiteta za zaštitu ljudskih prava

Nema popravnog

"Smrtna kazna je institucionalizovana osveta. Tu se društvo, koje izvršava smrtnu kaznu, stavlja u poziciju žrtve i samo se zbog toga ova kazna izvršava. Protivnik sam najteže kazne, jer krivična sankcija mora da ispuni dva osnovna elementa: generalnu i specijalnu prevenciju. O specijalnoj prevenciji kod smrtne kazne ne možemo govoriti, jer kad nekoga ubijete, više ga ne možete popraviti. Država nema pravo da oduzme život, jer ga nikome nije dala.

Postoje primjeri u praksi da su ljudi koji su izvršavali krivičnu sankciju kasnije napravili kriminalna djela i bili osuđeni na kaznu smrti. Znači, ta krivična sankcija kao upozorenje apsolutno ništa ne znači, jer je predviđena za najteža krivična djela, a ljudi koji se odluče na ta djela apsolutno ne razmišljaju o posljedicama."

RFM: Dragana Čukić, predsjednica Udruženja sudskih vještaka Crne Gore

Za bezbolno pogubljenje

"Moje je mišljenje da postoje određena krivična djela koja se ni na jedan drugi način ne mogu sankcionisati i smatram da postoje zločinci koji zaista ne zaslužuju da žive. Pošto sam ja doktor, smatram da treba izabrati bezbolan način za pogubljenje koji kratko traje, kao što je električna stolica ili nešto slično."