U trenutku kada Srbija ima pripremljen predlog zakona o dosijeima SDB, Crna Gora ostaje poslednji prostor ex - komunizma nesuočen sa mračnim i optrećujućim naslijeđem ovih dokumenata. U ovom i slijedećem broju Respekta, pokušaćemo da ukažemo na sve nužnosti i ograničenja takvog suočavanja sa prošlošću

Tragičan primjer bivše SFRJ najbolje pokazuje da su oni koji zaborave, odnosno falsifikuju vlastitu (lošu) prošlost osuđeni da je ponovo prožive. Bez obzira što je, poslije pada Berlinskog zida, raspad SFRJ (najvjero-vatnije) bio neminovan, gotovo je sigurno da on ne bi bio tako dramatičan da su tokom trajanja te zajednice otvorene mnoge tragične rane bliske prošlosti. Takođe je sigurno da bi, u takvoj situaciji, današnji odnosi među novoformiranim državama imali daleko kva-lit-etniji nivo.

Tokom trajanja SFRJ, nikada nije službeno utvrđeno koliko je Srba ubijeno u Jasenovcu, Hrvata u Blajburgu, četnika na Kočevju ili informbirovaca na Golom otoku. Nakon 9. maja 1945. na teritoriji ondašnje FNRJ, u ekstralegalnim i masovnim egzekucijama, pogubljeno je najmanje 100.000 ljudi.
Žrtve pobjednika nijesu bili samo pripadnici kvislinških formacija, već i desetine hiljada nedužnih građana koji su, po ocjeni pobjednika, predstavljali "buržoasku ološ i reakcionalni šljam". Građanska klasa koja je na ovim prostorima stvarana vijek i po, zbrisana je tokom 1945. i 1946., kada je izvršen najveći broj smak-nuća. Sve likvidacije organizov-ala je i izvršila OZNA, čiji su oficiri (prethodno obučeni od instruktora NKVD) imali unaprijed pripremljene podatke o ljudima koje treba privesti i likvidirati, tako da su hapšenja otpočinjala odmah po ulasku oslobodilaca u određene gradove.
Ovu vrste odmazde ko-munisti su otpočeli nad svojim ideološkim protivnicima u Crnoj Gori još u januaru 1942., na osnovu Odluke o prelasku na drugu fazu revolucije, koja je podrazumijevala obračun sa tzv. klasnim neprijateljem.

Progon građanske elite i oponenata prinudnog otkupa i kolektivizacije iz redova seljaštva, počinje da jenjava u jesen 1948., kada se oštrica revolucionarnog terora okrenula dojučerašnjim saborcima - pristalicama sovjetske "tvrde linije".
Ovaj obračun je bio to-talan, izveden kao surova hajka, a ponegdje i kao nemilosrdna bitka do istrebljenja. Komunisti su, inače, osim ove, najobimnije, i tokom narednih decenija bili skloni periodičnim čistkama svojih redova, sa ciljem učvršćenja vjere u vođu i jačanja partijske discipline.

Jedna od najvećih mistifikacija bivše SFRJ je i broj ukupno poginulih na njenom prostoru tokom Drugog svjetskog rata. Računajući na što veće ratne reparacije, Vlada FNRJ je pronašla stručnjaka u liku tadašnjeg studenta matematike Vladete Vučkovića, koji je "naučno" verifikovao brojku od 1.700.000 žrtava.
Nažalost, najbolji rad iz ove oblasti, studija emigranta (Srbina) Bogoljuba Kočovića, nikada nije objavljena u Jugoslaviji: kompetentno dokazana brojka od 900.000 žrtava nije odgovarala ni srpskim ni hrvatskim komunistima (kao i desničarskim ekstremistima), koji su u prenaduvanom zbiru žrtava iznova pronalazili teze o genocidu koji je izvršen nad "njihovim" narodom.

Krajem 80-tih i početkom 90-tih godina, cjelokupno loše iskustvo vremena je eruptiralo u nacionalistički proces, koji se pretvorio u secesionizam i oružane sukobe sa tragičnim poslijedicama.

Arije Najer, ekspert za pitanja pravde u vremenu tranzic-ije, naglašava tri ključna razl-oga za suočavanje sa prošlošću: "Prvo, kao civilizovano društvo, mi moramo uvažiti dostojanstvo onih koji su bili žrtve u prošlosti; ako se ne suočimo sa onim što se njima dešavalo, na izvjestan način tvrdimo da ti ljudi nijesu bitni, da je važna jedino budućnost - čime produžavamo njihovo žrtvovanje i čak učestvujemo u tome.
Drugi razlog je vezan za uspostavljanje i održavanje vladavine zakona - važno je staviti do znanja da zakon važi za svakoga. Položaj i funkcija onih koji su podmetali drugima, njih ne smije izolovati ili im stvoriti imunitet u odnosu na napore društva da se suoči sa prošlošću. Treći razlog je pitanje sprečavanja i odvrać-anja od budućih zloupotreba".

- Španski zaborav

Birajući između dvije škole drevne mudrosti, jedne po kojoj tajna spasa leži u pamćenju i druge, po kojoj je spas u zaboravu, Španija se,oktobra 1977. opredijelila za ovu drugu. Dvije godine nakon Kaudiljove smrti, Kortes je, na insistiranje kralja Huana Karlosa i tadašnjeg premijera Adolfa Suareza, ozakonio generalnu amnestiju prema svim počiniocima političkih zločina, donijevši tom prilikom odluku da svi policijski dosijei iz generalisimusovog vremena ostanu zauvijek zapečaćeni.

Koliko je snage i hrabrosti bilo potrebno za ovako radikalnu odluku, najbolje govore brojke o desetinama hiljada brutalno umorenih tokom 50-tih godina prošlog vijeka, od strane režima koji je na vlast došao nakon vojnog udara i građanskog rata, u kome je obilno pomognut od strane nacističke Njemačke.

Rezultati su bili neočekivano dobri: Španija je relativno brzo i lako došla do nacionalnog pomirenja, koje je podstaklo efikasnu tranziciju i opšti prosperitet društva. Ono što treba podvući jeste da je Španija u odnosu na vlastitu prošlost donijela konkretnu odluku, jer i odluka da se prošlost prepusti zaboravu, odnosno da se amnestiraju izvršioci političkih zločina (uključujući i najteže), predstavlja jasnu političku odluku.

Opšta amnestija, međutim, ima niz loših strana, prvenstveno zbog situacije u kojoj će počinioci grubih kršenja ljudskih prava, ne samo proći nekažnjeno, nego se pred javnošću neće ni izviniti za svoja nedjela. Bez obzira na špansko iskustvo, opšta amnestija zapravo nigdje nije dovela do istinskog pomirenja nacije, o čemu najbolje svjedoče primjeri latinoameričkih zemalja u kojima je ona imala oblik autoamnestije ili je bila iznuđena od strane vojne hunte.
General Pinoče je dao opštu (samo)amnestiju u Čileu tokom 1978., nakon čega su to učinili vojni režimi u Brazilu (1979.) i Argentini (1983.). U sva tri slučaja radilo se o nelegitimnim aktima samoamnestiranja, odnosno pokušajima onih koji su odgovorni za zločine, da svojevoljno skinu odgovornost sa sebe za ubuduće. Opšta amnestija koju je dala Vlada u Urugvaju (1986.), ostvarena je nakon prijetnji i ucjena koje je novoj vlasti uputio nereformisan i pers-onalno nepromijenjen vojni vrh.

- Čehoslovačka ilustracija

Čehoslovački se parlament opredijelio za sasvim suprotan pristup od španskog -oživio je srednjovjekovni pojam lustracija (ritualno čišćenje ljudi i životinja prije pristupa svetom mjestu), kojim se danas u nizu zemalja kolokvijalno označa-va proces asanacije institucija vlasti i javnih službi od članova i elite i saradnika bivšeg režima. Početak lustracije nastupio je izvještajem Parlamentarne istražne komisije o saradnicima Službe državne bezbjednosti (StB), marta 1991., nakon čega je, u oktobru iste godine, parlament usvojio tzv. "Lustracioni zakon", odnosno Zakon o utvrđivanju posebnog dodatnog uslova za držaoce određenih položaja u organima i organizacijama Čehoslovačke Federalne Republike, Češke Republike i Slovačke Republike (puni naziv).

Na položaje, odnosno funkcije pobrojane Zakonom, nijesu mogle doći osobe koje su tokom komunističke vladavine (25.02. 1948. - 11.11. 1989.) bile na nekoj od proskribovanih dužnosti. Automatska diskvalifikacija je nastupala ukoliko su postojali dokazi da je neko bio saradnik StB. Ove dokaze je prikupljala posebna komisija, pokazalo se, površnim uvidom u preostalu dokumentaciju StB, pri čemu je teret dokazivanja nevinosti pr-ebačen na osobu podvrgnutu lustraciji.

Glavni problem je nastupio u kategoriji kandidata za svjesne saradnike StB: oni su, de facto, diskvalifikovani na bazi pretpostavljene kolektivne krivice, bez pružanja efikasnih mogućnosti da ospore vjerodostojnost navoda u dosijeima koji su ih imenovali kao "svjesne", tj. buduće dobrovoljne saradnike, što najčešće nije bio slučaj - obzirom da je većina vrbovana prisiljavanjima i ucjenama.

Pod udar zakona došlo je blizu 300.000 ljudi, što je usl-ovilo negativne stavove Savj-eta Evrope, Međunarodne organizacije rada, Helsinki Watch-a i Ustavnog suda Čehoslovačke koji je, na predlog 99 poslanika, oglasio neustavnim Odredbu o "kandidatima" za "svjesne saradnike ". Ras-padom federacije, primjena zakona je obustavljena u Slo-vačkoj, koja ga je 1996. progl-asila nevažećim, dok je u Češkoj (uz izmjene iz 1999.) i danas na snazi.

- Njemačka temeljitost

Iskustvo Njemačke se pokazalo kao daleko uspješnije i pravednije, jer je diskvalifi-kacija vršena paralelno sa otvaranjem dosijea Štazija, ograničavajući se samo na saradnike i zaposlene u Štaziju i sa uporištem u preciznim pravnim rješenjima.

Prema podacima iz 1988. godine, Štazi je je brojala preko 90.000 službenika i agenata (stalno zaposlenih) i preko 170.000 "neoficijalnih saradnika" (dugouhih doušnika). Taj moćni aparat od 260.000 ljudi, držao je pod kontrolom kompletnu privatnu i javnu sferu Istočne Njemačke. Timoti Garton Eš u knjizi "Dosije, lična istorija", naglašava da je Hitlerov Gestapo koji je pokrivao teritoriju obije Njemačke, Austriju i Češku, imao nešto manje od 15.000 zaposlenih, pa kada bi se tome dodali i svi zaposleni u drugim služama Rajha, to opet ne bi bilo ni blizu aparatu Štazija.

Pokretanjem lustracije svi bivši službenici Štazija su izgubili posao i onemogućeno im je da rade u vladinim službama u bilo kom svojstvu, nakon čega je proces zahvatio zaposlene u javnim službama. Samo u jednoj od istočnih pokrajina (Saksoniji) posao je izgubilo 13.500 učitelja, nastavnika, rukovodilaca u školama i na Univerzitetu. Čistka je bila germanski temeljita, i na udaru su se našli najprije direktori škola (mali Honekeri), a nakon njih veliki broj vrhunskih univerzitetskih predavača i naučnika.

Da građani ne bi izgubili povjerenje u pravosudni sistem, odmah nakon ujedinjenja Njemačke, donijet je Zakon o sudijama, na osnovu koga je svima produžen mandat do okončanja pojedinačne provjere za svakog od njih. Na osnovu prethodno utvrđenih principa, skupštine pokrajina su izvršile detaljnu moralnu i stručnu provjeru svakog sudije, koja je trebalo da razriješi dilemu da li je konkretna osoba upotrebljiva u pravnoj državi, u kojoj se garantuje nezavisno sudstvo. Ove funkcije su razriješeni svi koji su potpisali pristupnicu o razumijevanju (dali pristanak za saradnju sa Štazijem), a zatim oni koji su imali funkcije visokog nivoa u partijskoj organizaciji ili su se upadljivo angažovali i isticali u partijskim aktivnostima.

Lustracija je u ovoj zemlji sprovedena toliko radikalno da T.G. Eš u ranije pomenutoj knjizi poluironično konstatuje da je Njemačka, nakon dvije runde obračunavanja sa prošlošću (poslije nacizma i poslije komunizma) otišla toliko daleko u obračunu da bi, poslije trećeg totalitarnog poretka, vjerovatno napravila savršeni sistem.

Treba pri tome naglasiti, da je jedino Njemačka od svih postkomunističkih zemalja, imala dovoljno finansijskih sredstava da ovaj proces izvede do kraja. Na primjer, Gaukova komisija, koja se bavi dosijeima Štazija, zapošljava blizu 3.000 ljudi i ima godišnji budžet od preko 130 miliona Eura.

Ipak, kruna ovog procesa - suđenje partijskom, političkom, i policijskom vrhu DDR-a - nije ispunilo želje i iščekivanja najvećeg broja građana: zbog nemogućnosti pronal-aženja dokaza da su ovi ljudi naređivali pucanje u prebjege, kao i zbog formalno pravnih prepreka (Ugovor o ujedinjenju je predviđao krivično gonjenje samo za djela propisana Krivičnim zakonom DDR-a), diktator Erih Honeker je optužen za smrt 13 građana, ali je tri mjeseca kasnije oslobođen zbog bolesti; Erih Milke (šef Ministarstva za državnu bezbjednost, tj. Štazija) je osuđen na šest godina zatvora, ali za ubistvo počinjeno pola vijeka ranije (1931.); njegov zamjenik za spoljnu špijunažu Markus Volf, osuđen je na šest godina zatvora zbog izdaje (!?).

Ovakav bilans pravosuđa, naveo je jednog istočnonjemačkog aktivistu da izjavi: "Ono što nam treba jeste pravda, a dobijamo vladavinu prava". Ova opora konstatacija najbolje ukazuje na mo-g-uć-nost krajnjih dometa tranzicione pravde, koju je vrlo teško uskladiti sa vladavinom prava kao osnovom savremenog demokratskog poretka, ali je činjenica da bi drugačije odluke najvjerovatnije predstavljale put u nova kršenja prava.

(u slijedećem Respektu:
Tajni dosijei u Crnoj Gori)

Vladimir Bošković