Moć im je rasla po tempu puzeće militarizacije društva tokom 90-tih godina, obavljene pod izgovorom primjene DPS-ove koncepcije "očuvanja građanskog mira u Crnoj Gori".
Obzirom da je u neprekidnom kontaktimu sa građanima, policija se prirodno javlja kao najčešći izvršilac akata državnog nasilja, a pošto su njeni pripadnici najvidljiviji simbol države ovo nasilje ima još uočljiviji karakter. Takođe, policija je jedina institucija koja ima ovlašćenje da primjenjuje akte legitimnog nasilja, za razliku od vojske koja ovo ovlašćenje dobija samo izuzetno.

Univerzalno gledano, osnovni zadatak policije je da obezbijedi efikasno funkcionisanje određenog reda (poretka) u društvu, putem ultimativne (prisilne) primjene zakona. U tom smislu policija je snabdjevena određenim ovlašćenjima koja propisuje zakon (pravo da primijene fizičku silu i vatreno oružje, legitimiše građane, da vrši preglede i pretrese itd.).

Crnogorska policija je poslednjih 50 godina predstavljala, a to je ostala i danas, okoštalu militarističku strukturu koja se organizuje i djeluje prema neizmijenjenom, odnosno neznatno izmijenjenom zakonodavstvu bivše SFRJ. Krajem 1993. godine zakonodavac je dotadašnju miliciju u Crnoj Gori preimenovao u policiju, dok je Vlada RCG u proljeće 1995. iskoristila priliku da njene pripadnike presvuče u nešto modernije uniforme. Istovremeno, u njen rad nijesu unijeti principi pravne države, a čitavo njeno djelovanje je postalo još rigidnije, oštrije i neefikasnije. Da apsurd bude veći, potpuno otimanje kontroli (divljanje) policije je nastupilo nakon usvajanja novog Ustava Republike Crne Gore 1992. godine, koji je sadržao daleko naprednije i liberalnije odredbe o ljudskim pravima i njihovoj zaštiti, u odnosu na prethodni.

Politička moć policije, u prvom redu njenih funkcionera zasnivala se, uz ostalo, na punoj zaštićenosti od javnosti. Moć im je rasla po tempu puzeće militarizacije društva tokom 90-tih godina, obavljene pod izgovorom primjene DPS-ove koncepcije "očuvanja građanskog mira u Crnoj Gori".

Današnja policijska organizacija je brojno predimenzionirana i potpuno zatvorena za uticaje javnosti, pri čemu tačan broj zaposlenih u Ministarstvu unutrašnjih poslova najvjerovatno ne zna ni resorni ministar.

Najveći dio rukovodstva policije je u potpunosti korumpiran od strane političke oligarhije, ne samo dodjelom velikih stambenih jedinica i luksuznih ukradenih automobila, već i kroz neposredno učešće u švercu nafte, oružja i cigareta.

Obični policajci su izgubili vjeru u zakon, pri čemu se jedan broj, zbog materijalne obesmišljenosti svoga rada, okrenuo ka utjerivanju sitnog reketa ili dopunskom snalaženju u tercijernom sektoru problematične legalnosti.

Policajci su lišeni prava na sin-dikalno organizovanje i na udaru su diskrecionih ovlašćenja, tačnije samovolje svojih starješina, zbog čije trenutne hirovitosti lako bivaju premješteni (prekomandovani) s jednog na drugi kraj Republike.

Obučenost policajaca je takođe katastrofalna: na kratkim kursevima oni se, recimo, upoznaju sa osobinama ručnog bacača i ručne bombe, ali ne i sa zakonskim odredbama o ljudskim pravima ili Konvencijom UN o zabrani torture.

Cjelokupna policija je jakobinski centralizovana, tako da lokalna samouprava nema nikakve nadležnosti koje su vezane za njenu bezbjednost, obzirom da se policija u odnosu na opštine postavlja kao svojevrsna republička okupaciona sila, iako je pitanje bezbjednosti građana, po logici, u prvom redu pitanja lokalne samouprave.

Opšta kriminalizacija i moralna kalvarija Crne Gore se, pored ostalog, mogu razumjeti i kao logičan produkt manjka profesionalne i moralne hrabrosti službujućih lica u crnogorskoj policiji. Izostanak ikakve profesionalne pobune u raspadajućem policijskom sistemu, a u koju je trebala da uđe i pobuna protiv političke i kriminalne zloupotrebe, otkrio je sve manjkavosti ovdašnjeg policijskog sistema, koji očigledno nije mogao da iznjedri svoga Franka Serpika.

- Portret

Društvena se narav policije, dijelom može dočarati iskustvenim portretom prosječnog policajca:

- socijalno porijeklo: većinom iz nižih (pauperizovanih) i graničnih slojeva i grupa;

- ulazna dob: 20-30 godina života;

- opšti ulazni uslovi: psihofi-zičko zdravlje, odsluženi vojni rok i problematičan uspjeh u školi;

- posebni ulazni uslovi: partijsko-policijska podobnost članova porodice;

- osnovno policijsko obrazovanje: 12-16 sedmica ubrzanog policijskog kursa;

- obrazovni profil: mlađi aktivni policajac;

- vrste zavisnosti: životna - od režima, vjernička od vladajuće partije / Vođe partije, službena - od nadređenih lica opremljenih disk-recionim ovlašćenjima;

- integrativni mehanizmi: represivna policijska i partijska disciplina, sveprožimajuća Služba državne bezbjednosti, zajedništvo korupcionaških interesa, a donekle i profesionalna, generacijska i grupna solidarnost;

- interni izvori napetosti: socijalne distance, latetne netrpeljivosti između mlađih i starijih "kolega", viših i nižih starješina, komandnog i upravnog kadra, ključnih i spor-ednih funkcionera, raspodjela moći i privilergije po hijerarhijskom ključu;

- socijalna pokretljivost: uzbrdno napredovanje u mjeri partijske odanosti, bezbjedonosne besprijekornost i herajhijske poniznosti, a u zavisnosti od moći protežea;

- socijalni transfer: rastom čina i intra policijske moći, malo zavisnim od znanja i ličnih sposobnosti, raste i upotrebljivost policajca.

- Novi zakon

Ministarstvo unutrašnjih poslova RCG je krajem prošle godine pripremilo Radnu verziju Zakona o policiji: u pitanju je vrlo dobar i krajnje moderan tekst, koji u potpunosti mijenja sadašnji koncept policije u Crnoj Gori. To se osjeća već u članu 2 koji u svom prvom stavu naglašava da "policija štiti slobode i prava građanina i druge vrijednosti utvrđene Ustavom, u skladu sa ovim zakonom i drugim propisima" - pri čemu je zauzeta jasna distanca u odnosu na važeći član 11 Zakona o unutrašnjim poslovima RCG koji na prvom mjestu stavlja bezbjednost Republike, pa tek onda zaštitu života, lične i imovinske sigurnosti građana.

Drugo poglavlje budućeg zakona se odnosi na novu organizaciju policije, pri čemu je na Ministarstvu obaveza stvaranja i obezbjeđ-ivanja jedinstvenih uslova rada, dok se radi obavljanja policijskih poslova u sklopu Ministarstva organizuje Generalna uprava na čelu sa državnim podsekretarom - Generalnim direktorom Policije, koga postavlja Vlada RCG, na prijedlog ministra.

Generalna uprava bi zapravo objedinjavala sve niže organizacione jedinice u Policiji, dok bi u njoj samoj djelovao Policijski odbor, kao stručno savjetodavno tijelo. Sadašnji centri, odjeljenja i stanice bezbjednosti, bili bi zamijenjeni policijskim upravama, policijskim stanicama i odjeljenjima policije.

Teško je međutim povjerovati da ovakva radikalna promjena policijske organizacije može da se realizuje u naredene dvije godine.

Ono što je najveći kvalitet ovog zakona jeste njegovo treće poglavlje, koje izuzetno precizno nabraja policijske dužnosti i ovlašćenja, usklađene sa posebnim Kodeksom policijske etike, koji je inače sastavni dio ovog Prijedloga zakona. Vjerujemo da će ovakvu praksu prihvatiti i neke druge kompromitovane službe u Crnoj Gori, recimo ljekarska, prilikom izrade odgovarajućeg propisa.

Svako od policijskih ovlašćenja je krajnje precizno opisano ovim zakonom, pri čemu je najveći prostor ustupljen sredstvima prinude, posebno upotrebi vatrenog oružja.

Počinioci krivičnih djela koji se otimaju hapšenju, lica koja potežu oružje na policajce i lica u bjekstvu, u situaciji su da postanu žrtve upotrebe smrtonosne sile, dejstvom vatrenog oružja od strane policije. Zbog svoje težine i sumnje na moguće prekoračenje ili zloupotrebu policijskih ovlašćenja, takve situacije svuda u svijetu privlače osobitu pažnju javnosti, pri čemu se otvaraju složena moralna pitanja - kako u abolicionističkim, tako i retecionističkim državama; upotrebom vatrenog oružja redovno se dovodi u pitanje načelo srazmjernosti između opasnosti po red i posljedica koje nastupaju usljed njegove upotrebe, pri čemu se smrću lica u ovakvim intervencijama uveliko prevazilazi dopuštena mjera državne prinude. Faktički, policija na ovaj način preuzima ulogu suda, vršeći pogubljenje u akciji, koje je opet prepušteno (najčešće) procjeni i odluci jednog policajca.

Ovakvih slučajeva ima na pretek i u demokratskom svijetu: u SAD-u od policijskog oružja godišnje gubi život oko 300 lica, a sličan procenat bilježi i Francuska. Treba napomenuti i da slavni britanski Bobi-ji, osim što često gaze ljude službenim automobilima, vrlo često potežu i vatreno oružje sa smrtonosnim ishodom. Italijanska policija je tokom Samita G8 u Đenovi, ljeta 2001. pokazala svu svoju brutalnost, koja je kulminirala ubistvom jednog od demostranata.

Prema ovom zakonskom Prijedlogu, upotreba vatrenog oružja je propisana kao krajnja mogućnost, kada se na drugi način nije mogao zaštiti život ljudi, spriječiti bjekstvo lica lišenog slobode za krivično djelo kojem je zaprijećena kazna 10 i više godina zatvora i kada policajac odbija od sebe napad kojim je ugrožen njegov život. Prije upotrebe oružja, policajac je dužan da upozori na svoju namjeru, a poslije upotrebe koja je rezultirala smrću ili ranjavanjem (u ovom, drugom slučaju, je dužan da pruži i prvu medicinsku pomoć), obavezan je da odmah obavjesti starješine, koje su opet dužne da obezbijede ispitivanje svih okolnosti i pokrenu postupak eventualnog kažnjavanja svakog slučaja arbitrarne upotrebe ili zloupotrebe vatrenog oružija. Time su u potpunosti usvojeni standardi sadržani u Kodeksu UN o ponašanju lica odgovornih za primjenu zakona, koji je usvojila Generalna skupština UN 1979. godine, kao i Osnovni principi o upotrebi sile i vatrenog oružja od strane lica odgovornih za primjenu zakona, koji je usvojen na IX Kongresu UN o prevenciji kriminaliteta i u tretmanu prestupnika, održanom 1990. godine.

Inače kada je riječ o oružju može se uzeti kao propust, nepropisivanje obaveze da se policijsko naoružanje standardizuje posebnim Pravilnikom, pošto je očigledno da oružje koje koristi crnogorska policija nije prilagođeno policijskoj, nego vojnoj upotrebi: to važi i za pištolj C -99, a o automatskoj pušci M-71A da i ne govorimo. Crnogorska policija je tokom proljeća 1999. ispred zgrade Vlade RCG, jasno demonstrirala da raspolaže i protivavionskim Flahovima kalibra 20 mm, pri čemu je posjedovanje ovakvih oruđa od strane snaga reda, jednostavno neshvatljivo.

Ipak, crnogorska policija poka-zuje tradicionalnu uzdržanost od upotrebe vatrenog oružja, što ne znači da, prvenstveno zbog razularene bahatosti pojedinih njenih pripadnika, određene intervencije nemaju smrtonosni ishod. Tipičan primer je slučaj iz Nikšića koji se dogodio 1993. godine: pošto je še-st policajaca ušlo u ugostiteljski objekat i počelo da zlostavlja jed-nog od gostiju, pristutni Boro Bojanić je verbalno stao na stranu žrtve, nakon čega su trojica policajaca nasrnula na njega, a jedan od njih je Bojanića usmrtio gušenjem, tako što mu je stao nogom na grkljan. Nakon što istraga nije mogla da utvrdi koji je od policajaca na-nio žrtvi smrtnu povredu, Viši sud u Podgorici je ovu trojicu osudio na visoke vremenske kazne (8,11 i 12 godina).

Najveći problem crnogorske policije leži zapravo u nekontrolisanoj upotrebi fizičke sile koja, posebno tokom istrage prelazi u psihofizičko iživljavanje nad pritvorenikom. Treba reći da krivica za takve akte ne pada podjednako na sve službenike policije. Ustanovljeno je naime, da u redovnim okolnostima, takve akte vrši srazmjerno manji broj policajaca, dok najveći broj njih tokom čitave karijere ne počini ni jedan teži akt nasilja. Među izvršiocima nasilja vidno mjesto zauzimaju početnici u Službi, a zatim stariji policajci sa izrazito autoritarnim, odnosno represivnim karakterom, a koji se posebno ističu u vršenju akata fizičkog i psihičkog maltretiranja. I dok se kod prvih radi o propustima u obuci i nedostatku iskustva, dotle je kod drugih razvijena (a vjerovatno i urođena) sklonost da se pređe granica prinude.

Domaće krivično zakonodavstvo ne poznaje torturu kao posebno krivično, ali inkriminiše tri vrste ponašanja, koja predstavljaju ovakav oblik "obrade" privedenih lica. Prema podatcima dobijenim od Ministarstva pravde RCG, zbog krivičnog djela Protivpravno lišenje slobode u vremenu 1998. - 2000., prijavljeno je 20 lica, krivična prijava je odbačena protiv njih 11, dok su protiv 14 njih podignute optužnice, koje su rezultirale sa 10 osuđujućih i jednom oslobađajućom presudom; zbog krivičnog djela Iznuđivanja iskaza podnijeto je u istom periodu 5 prijava, i sve su odbačene, odnosno odbijene; zbog Zlostavljanja u službi prijavljeno je 29 policajaca: 13 prijava je odbačeno, dok je protiv 26 lica podignuta optužnica, na osnovu kojih su donijete 11 os-uđujućih i jedna oslobađajuća presuda.

Naravno i, pritisak efikasnosti, tjera jedan broj policajaca da svom pozivu pristupe rutinerski, brutalno i bez stvarne vjere u pobjedu nad kriminalom. Totalitarna svijest o funkciji policije u suzbijanju kriminala, inače je vrlo rasprostranj-ena u crnogorskom društvu, koje je još uvijek nenaviknuto na presumpciju nevinosti i koje u svakom privedenom licu vidi gotovog krivca. Zdrava društvena zajednica nema nikakav racionalan interes da u krivičnom postupku, na temelju iznuđenog priznanja bude kažn-jen nevin građanin, a da krivac izbjegne odgovornost i kaznu.

Vladimir Bošković