Pitanje kontrole rada obavještajnih službi vrlo je komplikovano čak i za države koje su deklarisane kao demokratske, i u kojima je došlo do zakonskog uređivanja njihovog statusa i uloge, odnosno preciz-iranja njihovih ovlašćenja i uvođenja spoljnje kontrole nad njihovim radom. Zbog svoje uloge, tajnog načina organizovanja i djelovanja, širokih i zakonom nedovoljno regulisanih ovlašćenja, kao i zbog nepodvrgavanja kontroli demokratskih institucija, zaštita od nezakonitih postupaka ovih službi je daleko teža nego u slučaju redovne policije. Pripadnici tajnih službi su neuniformisani, djeluju prikriveno i u poziciji su da svoja očigledna odstupanja prikriju i opravdaju zaklanjanjem iza autoriteta državnog vrha, odnosno iza nedefinisanih pojmova državne bezbjednosti i nacionalnih interesa.

U Crnoj Gori i Srbiji ove službe su proteklih decenija, (a naročito posljednje) bile ključni izvršioci državnog nasilja sa ciljem političkog progona. To se prvenstveno odnosi na Službu državne bezbjednosti Crne Gore, odnosno Resor državne bezbednosti u Srbiji, a daleko manje na službe bezbjednosti VJ i spoljno-političke bezbjedonosne službe. Nakon raspada SFRJ, republičke SDB su postale suverene, dok je savezna SDB praktično prestala da postoji. Njen simboličan kraj bilo je nasilno zauzimanje zgrade Instituta za bezbjednost u Beogradu od strane RDB Srbije, u jesen 1992.

- Potpuno tajno

Iz vremena SFRJ ostao je na snazi i Zakon o osnovama sistema državne bezbjednosti iz 1984. godine, danas u potpunosti prevaziđen i neprimjenljiv, ali i dalje jedini zakonski akt u toj oblasti, jer drugi propisi (savezni ili republički) nikada nijesu donešeni. U međuvremenu, funkcije crnogorske i srbijanske SDB su osnažene i zaokružene, pri čemu nije učinjen nijedan korak ka približavanju statusa i uloge tih službi zahtjevima moderne pravne države.

Onakva kakva je danas, crnogorska SDB predstavlja posljednji primjer bezbjedonosne ininstitucije kakav je odavno napu-šten u civilizovanom svijetu. U pravnom smislu, ona je direktan nastavljač magistrale OZNA - UDBA - SDB, dakle, iste one službe koja je u periodu od 1945 do 1984. postojala i funkcionisala bez ijednog zakona koji bi regulisao njen rad. Njena tajnost, odnosno mimikrija, ostvarena je u punom obimu, jer su razlike između pravnog i faktičkog statusa dovedene gotovo do apsurda.
SDB RCG i ne postoji u pravnom poretku, jer se njeno osnivanje (kao organizacione jedinice MUP-a), njen djelokrug i područje rada, utvrđuju tajnim aktom ministra unutrašnjih poslova. Isto vrijedi i za zadatke SDB i način njenog rada, koji su uređeni internim upustvima i "specijalnim instrukcijama" tajnog karaktera. Poznato je da u pravnoj državi ne mogu postojati tajni propisi, odnosno da takvi ne čine dio državnog pravnog poretka i da ne mogu obavezivati građane. Takođe, sankcije za povrede takvih propisa ne mogu izricati sudovi, već samo disciplinski organi donosioci.

Formalno, prvi pokušaj obuzdavanja ove službe, učinjen je formiranjem tzv. Predsjed-nič-kog savjeta od strane tadašnjeg Predsjednika Republike Momira Bulatovića, ali je ovakva "civilna kontrola" zapravo bila refleks budućeg političkog sukoba oko redistribucije političke moći unutar DPS-a. Iako je u Skupštini RCG još 1997. ustanovljen Odbor za kontrolu rada SDB, javnosti nije poznato da li ovo parlamentarno radno tijelo uopšte radi. Jedini pokušaj njegovog ozbiljnijeg aktiviranja, tokom septembra prošle godine, koji se odnosio na uspostavljanje parlamentarne kontrole nad tajnim dosijeima, suspendovan je od strane predstavnika DPS-a i SDP-a zbog "nedekvatnosti trenutka za ovakvu inicijativu".

Zbog svega ovoga, realne šanse za zaštitu od nezakonitih postupanja SDB su veoma male, jer pravo u Crnoj Gori nije u stanju da efikasno zaštiti građane od nečega što je izrazito "fantomskog" karaktera, a posljedica je želje i opredjeljenja onih koji vrše vlast, pa samim tim žele i da je zadrže. Da paradoks bude potpun, niti u jednom objavljenom propisu nije precizirano koji su to poslovi čijim se vršenjem ostvaruje bezbjednost države.

- U službi politike

Dosadašnji način prostog organizacionog utapanja SDB u Ministarstvo unutrašnjih poslova, bez jasnog razgraničavanja za koje poslove je nadležna SDB, a za koje "normalna" policija (Služba javne bezbjednosti), stvara dodatnu konfuziju u vršenju poslova čitavog Ministarstva, posebno policije. Praksa je pokazala da SDB kao politička policija, sa lakoćom nameće svoj uticaj i kontrolu nad radom redovne policije, kao i da u rad čitavog Ministarstva unosi sopstvene ciljeve, stil i metode djelovanja, što je postalo najizraženije u vrijeme dok se na čelu ove službe nalazio Vukašin Maraš. čitava policija se u tom periodu pretvorila u političku policiju, svaki njen zadatak je dobijao izrazito političku dimenziju, dok je kriminal gonjen samo kada to od policije izričito zatraži ili na to pristane politički vrh, odnosno povjerenik toga vrha u liku svemoćnog načelnika SDB.
Aktivnost Službe je preusmjerena u nadzor i infiltraciju u opozicione političke stranke, obezbjeđivanje i učešće u švercu oružija, nafte i cigareta, zastrašivanje protivnika režima i poslove fizičkog obezbjeđenja porodica najviših funkcionera DPS-a. Treba reći i da rukopis, odnosno tehnologija smrti jednog broja profesionalno izvedenih ubistava u Crnoj Gori, ukazuje na mogući komplot mafije i sveprisutne tajne policije. Radi se o likvidacijama koje su odrađene po strogim pravilima ne samo u pripremi i izvršenju, nego i u uklanjanju tragova, što podrazumjeva mnogo ozbiljniju logistiku od one koju organizovani kriminal, sam po sebi, može da ponudi.

Ovakvo stanje, na određeni način, podstiče i crnogorski Zakon o unutrašnjim poslovima, koji u članu 11 utvrđuje dužnost svakog pripadnika Ministarstva da na prvom mjestu obavlja poslove bezbjednosti Republike, a tek onda poslove zaštite života, lične i imovinske sigurnosti građana. Poznato je da se interesi bezbjednosti građana i bezbjednosti države ne mogu uvijek izbalansirati, odnosno da je često neminovna kolizija tih interesa, pogotovu kada se odbrana države shvati kao odbrana aktuelnog političkog režima. Kad god je to bio slučaj, a toga je bilo isuviše u istoriji policije, ona je, birajući između interesa pojedinca i države, krajnje brutalno stajala na stranu ove druge.

Nastojeći da se uklopi u kampanju izrade reformskih zakona, Ministarstvo unutrašnjih poslova RCG je u septembru 2001. godine pripremilo radnu verziju Zakona o agenciji za nacionalnu bezbjednost. U skladu sa trendom koji je prisutan tokom posljednje dvije decenije, a okrenut je razdvajanju uloga redovne i političke policije, uočljiva je ambicija autora Zakona po kojoj bi zadatak bezbjednosti države preuzele specijalizovane službe koje će (najvjerovatnije) djelovati u okviru nadležnih ministarstava, pokrivajući svaku oblast društva kojoj prijeti opasnost da bude ugrožena spoljnom ili unutrašnjom subverzijom. Aktivnost ovih službi bi se svela na pružanje intelektualnih usluga, dok bi hapšenje, odnosno primjena akata legitimnog nasilja, ostali posao javne bezbjednosti.

- Šta nas čeka

Usmjeravanje rada i nadzora nad ovim službama pripalo bi Agenciji za nacionalnu bezbjednost RCG, kao samostalnoj službi Vlade. Ova Agencija bi, po svemu sudeći, bila podređena predsjedniku Vlade, dok bi kontrolu njenog rada i odgovornost za njeno djelovanje preuzela Vlada, a u višem stepenu parlament RCG koji kontroliše samu Vladu. Ova kontrola bi podrazumjevala kontrolu zakonitosti i efikasnosti, dok bi tehnologija rada ostala suvereni domen Agencije.
Spoljna, posebno parlamentarna kontrola Agen-cije nameće potrebu donošenja posebnog zakona kojim bi bio dat odgovarajući autoritet i precizirana ovlašćenja skupštinskog Odbora za kontrolu rada SDB, po uzoru na njemački model, koji se upravo zbog svoje rigoroznosti, pokazao kao najefektniji. S tim u vezi pažnju privlači član 25 radne verzije Zakona koji u prvom stavu predviđa da "član nadležnog tijela Skupštine ne može biti poslanik koji prethodno ne zadovolji bezbjedonosnu provjeru i ne potpiše obav-ezu čuvanja državne tajne".
Ovako sročena formulacija odiše totalitarnim poimanjem bezbjednosti društva, pogotovo ako se zna da je otkrivanje povjerljivih informacija kvalifikovano kao jedno od najtežih krivičnih djela.

Potencijalnu opasnost krije član 21 koji u prvoj alineji stava 1 predviđa pregledanje pošte i prisluškivanje telefonskih razgovora u situaciji narušavanja "strateških interesa Republike", što je vrlo ekstenzivan pojam koji dopušta mogućnost krajnje razvučenog tumačenja od strane predsjednika Vrhovnog suda koji odobrava nalog, odnosno direktora Agencije koji upućuje prijedlog za ovakvom vrstom nadzora.

Ono što je ovim zakonom nemoguće regulisati jeste centralizacija obavještajnih i kontra obavještajnih službi koje se pominju u članu 2.

Civilna kontrola Bezbjedonosnoobavještajne službe VJ (Upra-ve bezbjednosti i Obavještajne uprave) ostaće u nadležnosti Vrhovnog savjeta odbrane, što će još više iskomplikovati pitanje otvaranja vojnih dosijea političkih protivnika. Riječ je o službi čije su mogućnosti do nedavno pogrešno procjenjivane, zbog njene višegodišnje pasivnosti i znatno povučenijeg načina djelovanja. U trenutku osnivanja (izdvajanja iz OZN-e, 1946.), KOS je brojala preko 5000 obavještajaca, da bi u narednim decenijama svoje kapacitete umnožavala paralelno sa svojom "civilnom" sestrom, spremna da joj u bilo kojem trenutku aktivno parira, što najbolje potvrđuju nedavne špijunske afere u Srbiji.

Služba za istraživanje i dokumentaciju, koja djeluje u sklopu Saveznog ministarstva inostranih poslova, takođe neće biti obuhvaćena ovim zakonom. Iako ova služba praktično ne funkcioniše, ona ostavlja otvorenim problem sudbine dosijea koji su vođeni o našim građanima u dijaspori, ali i pitanje vlasništva nad neprocjenjivo vrijednim informacijama koje je diplomatija bivše SFRJ decenijama sakupljala po čitavom svijetu.

Vladimir Bošković