Žene Liberali

[Biografija] [Privatno] [Uloga] [Članci i radovi] [Intervjuji]
[Predavanja, projekti] [Arhiva Slika]

Knjige, članci, i radovi Polit-ekonomska konfiguracija Ekonomskog fakulteta (EF) u Podgorici Ovo izlaganje počeću uvjerenjem, koje se vremenom, nažalost, samo potvrđuje – da u crnogorskom ekonomskom naučnom krugu ne postoji u dovoljnoj mjeri i formi iskristalisano viđenje globalnih političkih i ekonomskih tokova i da za posljedicu imamo situaciju u kojoj najznačajniji ekonomski intelektualni resurs Crne Gore (EF) nije kreator osmišljenih društveno-ekonomskih promjena, već dobrim dijelom “naučni paravan” za, početkom 90-tih, haotične domaće političke aktere, a krajem 90-tih

Mirjana Kuljak

Kakve ovo veze ima sa polit-ekonomskom konfiguracijom EF-a? Ako pođemo od pretpostavke da se od naučnih institucija u jednom društvu očekuje da (1) mnogo prije od ostalih društvenih subjekata uoče probleme, (2) da ukažu na alternativne puteve njihovog rješavanja i (3) da učestvuju u rješavanju problema, onda se prethodno izrečeno uvjerenje može izraziti jednom poznatom i samokritičnom ocjenom - da smo za stanje crnogorske ekonomije u posljednjih deset godina velikim dijelom zaslužni mi, odnosno EF.

Što se tiče nedovoljne sposobnosti EF-a da, kao institucija, na vrijeme uoči probleme koji su se i formalno manifestovali 1989. padom Berlinskog zida, ona se može dijelom pripisati statusu društvenih nauka u sistemu socijalističkog samoupravljanja čija je osnovna karakeristika, u polit-ekonomskom smislu, bila apologetika. To se ogledalo kroz zavisnost naučno-istraživačkog rada od politike, što drugim riječima znači kroz potiskivanje naučnog morala i sistema vrijednosti. Ako ove nedostatke možemo pripisati prethodnom sistemu, sada naša, kao i uopšte, ekonomska nauka kao naučna disciplina treba da napravi tranziciju ka prihvatanju univerzalne paradigme tranzicije, tako što će: otvoriti sebe za ostale paradigme u okviru zapadnih disciplina, osavremeniti svoje temelje fizikom i psihologijom, kombinovati zapadno i tradicionalno znanje, balansirati normativnu etiku i pozitivnu objektivnost, čime će obezbijediti naučne osnove za tranziciju tri osnovna tipa ekonomskih sistema koji postoje u stvarnom svijetu ka NSP (novom svjetskom poretku, prev. M.V.), (Calkins, Vezina, 1996, str.2).

Koje linije kristalizacije osnovnih političkih i ekonomskih tokova i ideja se očekuju od EF-a? Očekuje se argumentovani stav prema alternativnim putevima organizacije ekonomskog sistema (socijalističkih, tržišnih i sistema baziranih na reciprocitetu) u kontekstu globalnih ekonomskih i političkih kretanja. Potrebe i očekivanja koje ovi sistemi u najvećoj mjeri zadovoljavaju su različiti: u socijalističkim sistemima to su socijalne, u tržišnim sistemima materijalne, a u sistemima baziranim na reciprocitetu to su duhovne potrebe i očekivanja. Kao osnovne karakteristike ovih sistema Boulding (Calkins, Vezina, str.5) navodi ‘naredbu’ u socijalizmu, razmjenu u tržišnom sistemu i integraciju u sistemima reciprociteta.

Međutim, ni pojedini sistemi unutar sebe nisu homogeni, što se, nakon pada Berlinskog zida manifestovalo u okviru tržišnih sistema, kod kojih se primjećuje osnovna podjela na dva tipa: (1) sistem slobodnog tržišta i (2) sistem socijalnog tržišta ili ‘stakeholding’ društvo, pri čemu ovaj drugi, kako se u literaturi može naći, predstavlja ‘malo manje irelevantnu verziju socijalizma’. Ove sisteme trebalo bi sagledati kroz ekonomsku prizmu procesa globalizacije i novog svjetskog poretka. Pri tome pod globalizacijom podrazumijevam

... proces korporativne multinacionalizacije u kojem se ekonomska razmjena širom svijeta obavlja u okviru menadžment koncepta.

... Drugim riječima, globalizacija se može prepoznati kao svijet bez državnih granica, kao u jednom svjetskom selu u kojem resursi, ljudski resursi i informacije slobodno cirkulišu (Mo Koo, 1996, str. 42).

Pod ekonomskim dimenzijama novog svjetskog poretka podrazumijevam “više nivoe efikasnosti, jednakosti i ravnoteže bazirane na kolektivnoj akciji u cilju zadovoljavanja materijalnih, socijalnih i duhovnih potreba i očekivanja čovječanstva” (Calkins, Vezina, str. 1).

Odsustvo kritičkog stava EF-a prema ovom pitanju rezultiralo je zaostajanjem u tranzicionim procesima, s jedne strane, i pogrešnim ubjeđenjem da je EF institucija koja oličava “crnogorsku” svijest o tranzicionom pravcu crnogorske ekonomije, sa druge strane. Zbog toga se na proces globalizacije i novi svjetski poredak često jednostrano gleda – kao na isključivo neoliberalnu konstrukciju, prema kojoj se onda zauzima politički stav - “za” ili “protiv”.

Ako se prihvati ocjena, da parafraziram dio iz materijala povodom proslave 40 godina EF-a, da je Ekonomski fakultet igrao bitnu ulogu u društveno-ekonomskim zbivanjima u Crnoj Gori u posljednjih desetak godina, onda se, prema konfiguraciji javne političke scene u Crnoj Gori, unutar EF-a mogu identifikovati dva dominantna polit-ekonomska jezgra. Prvo jezgro, po ugledu na ideologiju stranke SNP, trebalo bi da predstavlja izvor ekonomskih ideja koje su kompatibilne sa socijalističkom ideologijom (socijalisti, marksisti), a drugo jezgro, po ugledu na ideologiju stranke DPS, bi trebalo da bude ono koje polazi od ekonomskih ideja savremene socijaldemokratije (tržišni socijalisti, novi kejnzijanci). Prema navedenoj definiciji novog svjetskog poretka, i jedno i drugo jezgro ističu samo neke od njegovih komponenti (socijalnu, u prvom slučaju i materijalno-socijalnu, u drugom), a što se tiče globalizacije, niti jedno od njih nije kompatibilno sa poimanjem svijeta bez državnih granica (bez državnih ekonomskih politika).

Ali, ako se polit-ekonomska konfiguracija EF-a sagleda prema predlozima Vlade RCG u domenu promjena ekonomskog sistema i korespondirajućih mjera ekonomske politike, onda se jasno vidi da se one u posljednjih par godina baziraju na neoliberalnoj ideologiji slobodnog tržišta, što pokazuje da na EF-u postoji libertarijansko, ali ne – liberalno, jezgro (monetaristi, friedmanovci, novi klasični ekonomisti). Ova ideologija predstavlja samo materijalnu komponentu novog svjetskog poretka, ali se u potpunosti poklapa sa procesom globalizacije u smislu slobodnog protoka resursa.

Budući da je crnogorska Vlada formalno pod apsolutnim uticajem DPS-a (dakle, socijaldemokrata), a njeni predlozi u domenu ekonomskih mjera imaju karakteristike mjera po ugledu na slobodne tržišne ekonomije, nameću se sljedeća objašnjenja za ovu nelogičnost:

1. novo kejnzijansko polit-ekonomsko jezgro na EF-u predlaže socijaldemokratskoj Vladi RCG fridmanovska rješenja;
2. fridmanovsko jezgro na EF-u predlaže socijaldemokratskoj Vladi RCG fridmanovska rješenja;
3. fridmanovsko jezgro, van EF-a predlaže fridmanovska rješenja socijaldemokratskoj Vladi RCG (u slučaju da EF nije institucija koja ima dominantan uticaj na zbivanja u Crnoj Gori).

Prvo objašnjenje bilo bi znak polit-ekonomskog sljepila i/ili naučnog nemorala neokejnzijanskog jezgra na EF-u, drugo bi bilo znak naučnog nemorala i/ili pragmatizma fridmanovskog jezgra, a treće bi bilo znak polit-ekonomskog nelegitimiteta i/ili pragmatizma Vlade RCG.

Konkretni primjeri manifestacije ovakve polit-ekonomske konfiguracije Crne Gore i EF mogu se vidjeti preko naših “naučnih” stavova prema tako važnim pitanjima kao što su evropska ‘socijalna povelja’, poreski sistem, deregulacija, Pakt za stabilnost jugoistočne Evrope, EMU, korporativno upravljanje, privatizacija, uloga banaka i tržišta kapitala u finansijskom sistemu, itd, a što su sve pitanja koja zahtijevaju polit-ekonomsku prizmu.

Ali, tu nije kraj. Jedno je kakva bi trebalo da bude ekonomija, ako se sagledava prema odnosu političkih snaga, drugo je kakva bi ona trebalo da bude, ako se sagledava prema predlozima Vlade (normativni pristup), a sasvim je treće kakva ona stvarno jeste (pozitivni pristup). Dakle, da li je to ekonomija jednog laissez-faire kapitalizma, direktivnog socijalizma, samoupravnog socijalizma, državnog kapitalizma, ekonomija blagostanja, ekonomija slobodnog tržišta, ekonomija socijalnog tržišta ili nešto drugo? Što je to i kakav je doprinos EF-a “tome”?

Očigledno je da crnogorsku ekonomiju karakteriše direktna državna (partijska) kontrola ekonomskih aktivnosti i to ne po formalnim pravilima (zakonima), čime bi država ogranicila svoju vlast, već po neformalnim (nepisanim) pravilima. Objašnjenje je u neformalnom obliku velikog broja vlasničkih prava kojima raspolaže država. Pored toga, institucionalne i moralne praznine dovode u pitanje restituciju i privatizaciju, kao procese formalizovanja vlasničkih prava. Pošto u Crnoj Gori nema istraživanja neformalnih pravila po kojima funkcioniše crnogorska ekonomija, možemo da predložimo istraživačko pitanje – u kojem omjeru se ova pravila odnose na: (1) pravila “stare crnogorske etike” na osnovu koje pojedinci stvaraju društvene i kulturne veze i/ili (2) mafijaška pravila koja se baziraju na povjerenju i nadzakonskim mehanizmima. U tom smislu, interesantno je mišljenje Lande (Medema, Samuels, 1996, str. 157), koji navodi:

Kapacitet preduzetnika da sam stvara neformalni sektor može da se redefiniše preko Leibensteinovog (1968) koncepta preduzetnika kao ‘ispunjivača praznina’ koji se uključuje u ‘N-preduzetništvo’ u ekonomijama u kojima vlade ne obezbjeduju infrastrukturu ... ili u ekonomijama u kojima je vladina birokratska neefikasnost gurnula brojne male preduzetnike u ‘podzemnu/neformalnu ekonomiju’ u zemljama Latinske Amerike, na pr. Peruu...

Kakav je doprinos EF-a kreiranju neformalnih pravila po kojima funkcioniše crnogorska ekonomija? Ako eliminišemo mogucnost da EF može da kreira mafijaška neformalna pravila, ostaje onaj prostor uticaja koji se odnosi na stvaranje, kako kaže Eggertsson (Medema, Samuels, 1996, str.61), ‘društvenih mreža’ (neformalnih organizacija) i ‘kulturnog kapitala’ (ubjeđenja i vrijednosti) u ekonomiji.

Kad je riječ o ‘društvenim mrežama’ (neformalnim organizacijama) onda bi trebalo izmjeriti uticaj EF-a na plemena, bratstva, kafane, kuloare, “milovce”, “momirovce”, ali i biznis asocijacije, ‘kreativna jezgra’ itd, a u slučaju ‘kulturnog kapitala’ (ubjeđenja i vrijednosti) uticaj na “učinjenost”, poslušnost, autoritarnost, nezamjeranje, nepotizam, egalitarnost, ideologiju kao najveću vrijednost, ali i na materijalni interes, tržišnu konkurenciju, individualizam, novac kao najveću vrijednost itd.

Bio bi to mali korak za EF, ali veliki za novi institucionalizam, kada bi uspjeli da odgovorimo na neka istraživačka pitanja koja je de Soto postavio 1989.g. – u kojoj mjeri i koliko efikasno mogu neformalne organizacije i institucije da zamijene formalne organizacije i institucije u Crnoj Gori i kakva je relativna uloga formalnih institucija i kulturnog kapitala (neformalnih institucija) u omogućavanju bezbjedne razmjene između nepovezanih pojedinaca (u spoljnoj društvenoj mreži)? Dodala bih – da li je moguće da se neformalne crnogorske organizacije i institucije uključe u formalne evropske institucije?

Navedena objašnjenja pokazuju da polit-ekonomska konfiguracija EF-a i neadekvatno naučno tretiranje problema tranzicije crnogorske ekonomije u uslovima globalizacije i novog svjetskog poretka, direktno ugrožavaju uspjeh bilo kojeg polit-ekonomskog predloga, bez obzira na to da li on potiče sa EF-a ili ne. Iako je veza logična, objašnjenje, sigurna sam, nije suvišno.

Kriterije uspješnosti polit-ekonomskog projekta možemo da posmatramo, generalno, iz dva dopunjujuća ekonomsko-filozofska ugla. Prvi je ‘ugovorni’ pristup zasnovan na državnom konsenzusu, čiji je prototip na bazi Paretovog kriterija efikasnosti razvio James M. Buchanan, i koji kaže:

... ako je teorijska analiza korektna i ako je državni konsenzus uvažen na adekvatan i vidljiv način, i ako je institucionalni dizajn realističan, ako ima unutrašnju logiku i ako je bihejvioristički izdržljiv i robustan, postoje šanse da će (neka verzija) političko-ekonomskog predloga postati stvarnost. ... Politička implementacija je konačni kriterij uspješnosti po ugovornom pristupu političko-ekonomskoj analizi. Dok je sasvim tačno da u demokratskim društvima stalno i bez smetnje opstaju neefikasne institucije koje idu u korist nekim moćnim interesima, ‘ugovorni’ pristup koji odražava dominirajuće interese u odredenom društvu će, ako je ekonomska analiza koja je uključena u konkretni predlog korektna, sigurno proizvesti optimalnu institucionalnu soluciju koja više ne može biti poboljšana po Paretovom kriteriju (Frank H. Stephen et al, 1998, str. 16).

Kao što vidimo, kriterij uspješnosti je egzogen tj. van prirode samog političko-ekonomskog predloga, a to je njegovo konačno usvajanje.

Za razliku od ovog pristupa, Hayek postavlja preciznije, endogene potrebne uslove uspjeha političko-ekonomskog predloga: (1) generalni karakter i pristup ekonomske politike (maksimizacija društvenog proizvoda, a ne individualnih neto sadašnjih vrijednosti) i (2) njeni bazični ideološki principi (društveni sistem vrijednosti koji oblikuje očekivanja ekonomskih agenata i koji čini da pojedinci lakše izlaze na kraj sa namjeravanim ili nenamjeravanim posljedicama ekonomske politike, kao i da manje izbjegavaju političke norme).

Približavanje Hayekovog pristupa ‘ugovornoj’ tradiciji vidljivo je u Wicksellovom pristupu,

on insistira na koherentnim programima ekonomske politike, široko baziranim na istorijski stabilnom (‘konstitucionalnom’) državnom konsenzusu. Ali, pored toga, primjena ovakvih politika na pojedine grupe i pojedince zahtijeva proces ubjeđivanja, kako bi oni sarađivali u političko-ekonomskim nastojanjima (Stephen, str. 20).

Vidimo koliko su intelektualna moć i naučni moral naučnika, zajedno sa kulturom političkog dijaloga, bitni za uspjeh političko-ekonomskih rješenja, što je za Crnu Goru u ovom trenutku od presudnog značaja (mada, desetogodišnje trajanje ovog “trenutka” dosta govori o našoj intelektualnoj, moralnoj, političkoj i kulturnoj vitalnosti). To je i odgovor na nemogućnost da razne društvene interesne grupe postignu konsenzus u pogledu privatizacije, finansijskog sistema, uloge sindikata, države, poreskog sistema i, uopšte, pravca ukupnih ekonomskih, socijalnih i duhovnih promjena u Crnoj Gori i, prije svega, odgovor na nemogućnost da se eksplicitno definišu i prihvate društveno-ekonomske alternative, sa korespondirajucim mjerama ekonomske politike.

I, da “odbranim” sebe od eventualnih primjedbi “odaljavanja od nauke i približavanja politici”, poslužicu se Hayekovim riječima:“ ... poštenje i iskrenost u društvenim naukama zahtijevaju takav stav koji dovodi u pitanje široko prihvaćena uvjerenja, tako da lako mogu biti proglašena za iznošenje političkih stavova” (Stephen, str.19).

* Objavljeno u Zborniku radova Globalizacija, Podgorica, novembar, 2000.g., str. 58-63.
** Autor je asistent na Ekonomskom fakultetu u Podgorici.

Literatura:

Calkins, P., and Vezina, M. 1996. “Transitional paradigms to a new world economic order”. International Journal of Social Economics. Vol. 23:10/11.
Hutton, W. 1999. The Stakeholding Society. Oxford: Polity Press and Blackwell Publishers.
Kelly, G., and Gamble, A. 1997. Stakeholder Capitalism. London: Macmillan Press.
Medema, S.G, and Samuels, W.J. 1996. Foundations of Research in Economics: How Do Economists Do Economics? Cheltenham: Edward Elgar Publishing Limited.
Minford, P. 1998. Markets not Stakes. London: Orion Business Books.
Mo Koo, C. 1996. “International Economic Strategy of South Korea and Economic Area of the East Sea Rim”. U Economic Cooperation in Northeast Asia in the Era of the Pacific Rim.. Zbornik sa medunarodnog simpozija, Faculty of Economics, Niigata University, Japan, 1996.
Stephen, F. H., and Backhaus, J. G. 1998. “Corporate Governance and Mass-Privatisation: A Theoretical and Empirical Investigation of Transformation in Legal and Economic Relationship.” Revidirana i proširena verzija Mass Privatisation Schemes in Central and East European Countries. Implication on Corporate Governance u Tchipev, P. D., Bachaus, J., and Stephen, F. H., eds.,. Sofia: GorexPress.

vrh

Copyright © Liberalni savez Crne Gore, 2003