Liberalni Savez Crne Gore

kampanje

Mr Slobodan Lakić - Uz onu na Kosovu, koji jedini osim nas u okruženju ima oficijelnu valutnu supstituciju, crnogorska inflacija je rekordna u regionu, budžet se nalazi u stalnom i visokom fiskalnom deficitu, za iduću godinu je predviđen rast budžetske potrošnje

Liberalni Savez Crne Gore
Podgorica, 20. Januar 2004.
Mr Slobodan Lakić
Veliki kabinet - finansije

(Podgorica, www.lscg.cg.yu, 20. Januar 2004. godine) - Cilj svake vlade je da vodi ekonomiju ka što boljoj kombinaciji stabilnosti cijena, outputa, zaposlenosti i međunarodne razmjene, koristeći svakako instrumente ekonomske politike, prije svega monetarnu i fiskalnu politiku kao jake stabilizatore ekonomije, odnosno kao dvije glavne komponente ekonomske politike, kao i međunarodnu ekonomsku politiku i politiku dohodaka. Problemi koji su uočljivi kada je u pitanju ekonomska politika u Crnoj Gori su:

- nepostojanje dobro osmišljene ekonomske politike čemu doprinosi, između ostalog, i postojeća struktura njenih instrumenata, uz nepostojanje nezavisnosti (suverenosti) prije svega monetarne politike, tj. kompletan gubitak monetarne suverenosti. O koordinaciji instrumenata u takvoj varijanti da i ne govorimo;
- pretjerano davanje (preuveličavanje) značaja novcu (euru) iz politikantskih razloga ili neznanja. Monetarna politika bi, ukoliko je na raspolaganju, trebalo da spriječi da novac bude glavni uzrok ekonomskog poremećaja, da obezbijedi stabilnu podlogu za ekonomiju i da doprinese da se kompenziraju ključne smetnje u ekonomskom sistemu koje potiču iz drugih izvora. To kod nas apsolutno nije i ne može biti slučaj;
- nekredibilitet i odsustvo neophodne transparentnosti kreatora ekonomske politike u dužem vremenskom periodu, što uključuje i neprofesionalnu implementaciju, ukoliko je to uopšte i bio cilj. Opravdane kritike, s druge strane, proglašavaju se antidržavnim;
- problematične računice i zakulisne informacije u kontekstu procjena o ostvarenju ciljeva koji znaju biti i divergentni. Dodajmo i to da nešto boljim poznavaocima makroekonomskih zakonitosti i kretanja ne mogu imponovati ni optimistički proračuni i ocjene stranih “savjetnika”.

Crna Gora je svoj monetarni sistem zasnovala na punoj valutnoj supstituciji, tj. euru kao jedinom zakonskom sredstvu plaćanja. Intencije za dolarizaciju ekonomije su prije svega zasnovane na dva cilja: monetarna stabilnost i integracija trgovine. Uvođenje eura kao legalnog tendera nije valjda, kako se to ističe, sa ciljem realnog prikazivanja stvarnog stanja u ekonomiji. Ono je svakome ko je ekonomski pismen savršeno bilo jasno i bez eura. Svakako, sama po sebi valuta euro nije isključivi uzročnik raznoraznih deficita, visoke stope inflacije, visokih kamatnih stopa, visoke nezaposlenosti i niske zaposlenosti, niskog društvenog proizvoda, prezaduženosti, gubitaka, opšte nelikvidnosti, a ni smanjenje novčane mase nije rezultat restriktivne monetarne politike, kao što ni u našim uslovima teorijsko povećanje količine novca ne bi bilo rezultat monetarne ekspanzije. No, negativni efekti izbora monetarnog sistema i/ili loše upravljanje ekonomijom mogu se brzo i dugoročno odraziti na sve sektore u ekonomiji, uz neposredan upliv dakle i na ekonomsku politiku. Tipičan primjer je upravo Crna Gora koja postiže stalnu monetarnu nestabilnost.

Crna Gora je uvođenjem strane valute u sistemu vezanih (superfiksnih) deviznih kurseva apriori kao troškove prihvatila gubitak senjoraže kao izvora realnih prihoda (emisionu dobit) što je nekoliko procenata od BNP, praktičan gubitak funkcije centralne banke kao kreditora posljednje instance, gubitak fleksibilne monetarne i devizne politike. Nije iskoristila moguće prednosti koje dolarizacija obično donosi: nisku inflaciju, stabilnost (smanjenje) valutnog rizika mada devizni rizik sa drugim zonama ostaje, jačanje fiskalne discipline, prekid redistribucije bogatstva i sl.

Ukoliko bi prihvatili zvanične podatke o stopi privrednog rasta i stopi inflacije, privreda bi se približno nalazila u stanju stagflacije. To je stanje sa stopom privrednog rasta u intervalu od 1 do 2% i stope inflacije od 5 do 6%. Ipak, našu ekonomiju je makar do sada karakterisala tzv. slamp inflacija, u ekonomskoj teoriji i praksi poznata kao izuzetno težak oblik inflacije, kada se stopa privrednog rasta kretala od oko 1% i niže, a stopa inflacije iznad 10%. Inflacija je rezultat prisustva faktora dominacije (monopola), ponašanja pojedinih interesnih grupa, odluka državnih organa, odnosno odsustva relevantnog proizvodnog faktora. To je do sada bio odlučujući faktor u kretanju cijena i u razvoju inflacije. Prisutna je sposobnost pojedinih društvenih grupa da izmijene svoje učeše u dohotku, a time i da izazovu neravnotežu. Inflacija obezbjeđuje veća novčana sredstva u rukama države i “preduzetnika”, dok stanovništvu ostaje manje, a na smanjeno učešće u raspodjeli nacionalnog dohotka stanovništvo je natjerano porastom cijena. I u tekućoj godini trebalo bi očekivati djelovanje ovih i sličnih faktora psihološkog karaktera kao primarnih kada je u pitanju odnos novca i cijena.

Kamatne stope su i dalje i biće na visokom nivou što ukazuje na visoki rizik poslovanja, visoka inflaciona očekivanja, a trebalo bi uzeti u obzir i špekulacije i psihološki faktor. Kretanja kamatnih stopa utiču na usporavanje privredne aktivnosti, visoku nezaposlenost i visoki javni dug u BDP. Visoke kamatne stope predstavljaju faktor krupnih destabilizujućih kretanja u finansijskom sistemu i privredi. Cilj dolarizacije bi trebalo da budu jače trgovinske i finansijske veze sa zemljama sidra (eura) i globalnom ekonomijom, što nije slučaj sa Crnom Gorom. Naime, transakcioni troškovi nisu na dovoljno niskom nivou i nije postignuta sigurna stabilnost cijena u izrazu valute dolarizacije (eura). Dolarizacija nije osigurala fiskalnu solventnost i opreznost. Fiskalna disciplina neće biti održana i predstavljaće i dalje hroničan problem, a rizik zemlje će biti i dalje prisutan i pored odsustva rizika devalvacije, što ne znači da su isključeni iznenadni odlivi kapitala motivisani nekim drugim okolnostima. Redistribucije bogatstva u postojećem monetarnom i uopšte ekonomskom sistemu su još više potencirane činjenicom da je siromaštvo postalo urbani problem, a urbane sredine su mjesto prebivališta srednje klase koja uglavnom živi od fiksnih prihoda.

Makroekonomske implikacije na Crnu Goru izgledaju ovako. Prethodnih godina - period pune dolarizacije, prema zvaničnim podacima, inflacija je na nivou od oko 80%, a najvjerovatnije prelazi 100%. Uz onu na Kosovu, koji jedini osim nas u okruženju ima oficijelnu valutnu supstituciju, crnogorska inflacija je rekordna u regionu. Novčana masa, koja se izračunava kao zbir depozita po viđenju i procijenjenog iznosa gotovine (najmanje 70% novčane mase), smanjena je za oko 20% usljed spoljnotrgovinskog deficita, odvijanja transakcija van legalnih tokova i, svakako, nedostatka povjerenja u bankarski sistem. Kamatne stope (iako sa nešto širim rasponom) na godišnjem nivou su bile čak preko 40%, što je ekstrem za dolarizovane ekonomije a to važi i za stopu inflacije.

U Crnoj Gori je društveni proizvod trenutno na nivou koji jedva prelazi polovinu ostvarenog društvenog proizvoda od prije 14 godina. Stopa nezaposlenosti se kreće oko 30%, a prema podacima Centralne banke Crne Gore procjenjivala se na čak 42% (što je takođe najviše u regionu). Spoljno-trgovinski bilans se pogoršavao iz godine u godinu. Procjene ukupnog spoljnjeg duga se kreću u intervalu od 600 do 800 miliona dolara. Budžet se nalazi u stalnom i visokom fiskalnom deficitu. Za iduću godinu je predviđen rast budžetske potrošnje. Javna potrošnja je na nivou koji je blizu 60% procijenjenog DP. Enorman je i povećava se ukupan unutrašnji dug, kao i potraživanja između pojedinih preduzeća (iznos u milijardama). Devizne rezerve Crne Gore do sada nisu prezentirane, makar ne na valjan način.

Mogu se lako zapaziti još neke posljedice našeg ekonomskog sistema:

- Drastično nepovjerenje građana u bankarski sistem, a što je čudnije znatno povjerenje u one koji stoje iza tog bankarskog sistema, rezultira najnižom stopom štednje u regionu. Sklonost ka štednji definitivno je zamijenjena sklonošću ka potrošnji i zaduživanju jer se štednja ekonomski ne isplati. Takođe, problemi koji su se kumulirali i prikrivali u bankarstvu u prethodnom periodu u ovoj godini će izaći na vidjelo;

- Ogromna inostrana pomoć ostala je bez pravog efekta. Podatak o 200 miliona eura od strane SAD u prethodne tri godine dovoljno govori. Nije urađen nijedan od kapitalnih projekata od interesa za Crnu Goru, koji se pominju godinama;

- Normalno vođenje ekonomije i izlazak iz ekonomske krize praktično je onemogućeno i usljed izraženih sistemskih problema (i nedostajuće adekvatne zakonodavne regulative) poput korupcije, mita, konflikta ineteresa, zloupotreba i malverzacija, organizovanog kriminala, ucjena ili drastične evazije poreza – kontrabande, defraudacije ili fraudacije. Šteta za Crnu Goru, odnosno građane, po osnovu šverca mjeri se desetinama miliona eura godišnje;

- Slijedi dalje dramatično opadanje ličnog i društvenog standarda. Uprkos standardno optimističkoj ekonomskoj politici, izvjesno je da će glad u ovoj godini još više kucati na vrata crnogorskih domova.

Ekonomskom politikom je nonšalantno predviđen rast BDP za 2,7% na 1,475 milijarde eura, 4,5 odsto inflacije i 120 miliona eura stranih investicija. Prilično visok rizik zemlje (tzv. country rizik) ukazuje na ekstremno nizak rejting Crne Gore u međunarodnim ekonomskim i političkim okvirima, odnosno na evidentan negativan pogled inostranih investitora legalnog kapitala na procese reformi i tranzicije u Crnoj Gori. Oni vrlo dobro znaju kakvo je realno stanje u crnogorskoj ekonomiji i društvu, odnosno prosuđuju relevantnost makroekonomskih parametara i bez domaćih zvaničnih sugestija, metodologija, analiza i prikaza raznoraznih instituta, sekretarijata, analitičara. Legalno stečen kapital traži adekvatnu destinaciju i izvjesno je, na žalost, da je ni u ovoj godini neće pronaći kod nas u iole značajnijoj formi. Istina, naš ofšor poslužio je kao transmisioni centar za realne investicije (u formi prljavog novca) negdje drugo.

Ako ništa drugo, kreatori procesa privatizacije završiće započeto. Postići će, po njih, izvanredan mix ekonomski nerezonske prodaje, rasprodaje, poklona i pranja prljavog novca, svega preostalog. Dakle, upravo ono što dušebrižnim pojedincima u i oko vlasti, izvjesnim umirenim bankarima starog kova, “lucidnim” monopolističkim biznismenima, njihovim crnogorskim ekonomskim dvorskim i internacionalnim “ekspertima” i odgovara, kao prioritet u ekonomskoj politici i u tekućoj godini.

Podgorica, www.lscg.cg.yu, 20. Januar 2004. godine

Azurirao: Aleksandar Aleksic

Nazad na kampanje

vrh